Polinezja vs Peloponez

Antropologiczno-historyczna książka wydana przez WUJ w znakomitej serii „Cultura” nie tylko przybliża różnorakie problemy rozumienia historii postawione przez Tukidydesa w jego słynnym dziele „Wojna peloponeska”, ale także przeprasza tego protoplastę historiografii za krytyczne podejście współczesnej antropologii do jego szacownych nauk.

Marshall Sahlins, ceniony emerytowany profesor antropologii University of Chicago, z etnograficznego punktu widzenia bada wojnę na Fidżi z połowy XIX wieku, która to bardzo przypomina wojnę peloponeską. W latach 1843-1855 królestwa Bau i Rewa, z których to pierwsze przewodziło na morzu, a drugie było potęgą lądową (oba zaś dominowały nad grupką kilku mniejszych krajów), weszły w niezwykle dramatyczny konflikt, którego stawką stało się przywództwo nad całym archipelagiem polinezyjskim. Od razu nasuwają się skojarzenia z lądową Spartą i morskimi Atenami. Tym tropem poszedł też autor, dokonując porównań odkrywczych zarówno dla Grecji, jak i Fidżi.

Właśnie Fidżi, jak dowodzi autor, wskazuje drogę do ważnej kwestii interesującej dla historiografii: do krytyki nadmiernego polegania na tym, co można nazwać „historią-tradycją”, kosztem „historii-dialektyki”. Kontrasty systemowe porządków kulturowych królestw Bau i Rewy zwracają uwagę na proces komplementarnego przeciwstawienia jako sposób tworzenia historii. Te dwa królestwa stanowią wobec siebie antytypy strukturalne, przekształcenie jednego w drugie. Podobna współzależność cechowała dobrze znane przeciwieństwa pomiędzy kosmopolitycznymi Atenami a ksenofobiczną Spartą.

By zbadać kolejne problemy pozostawione przez dzieło Tukidydesa, wśród osobliwych przykładów Sahlins przywołuje m.in. słynne zdarzenie z historii amerykańskiego baseballu (drogę drużyny New York Giants do zwycięstwa w National League w 1951 roku), strukturę rewolucji naukowych (na modłę Thomasa Kuhna), Napoleona Bonaparte i kubańskiego chłopca-rozbitka Eliána Gonzáleza. Za ich pomocą stara się odpowiedzieć na zasadnicze pytanie o istotę sprawstwa historycznego. Stawia też tezę, że kultura nie determinuje historii, lecz jedynie ją organizuje.