SPIS TREŚCI

Od autora  9
Wstęp  11

I. PRAWA KONSTYTUCYJNE W STOSUNKACH HORYZONTALNYCH

1. Uwagi wstępne  17

2. Analiza pojęcia „prawa konstytucyjne”  18
2.1. Prawo konstytucyjne w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym  18
2.2. Prawa konstytucyjne a wolności konstytucyjne  24
2.3. Typologia praw konstytucyjnych  28

3. Analiza pojęcia „stosunek horyzontalny”  33
3.1. Ogólna charakterystyka stosunku horyzontalnego  33
3.2. Podstawowe zasady rządzące stosunkiem horyzontalnym  36

4. Kształtowanie się warunków rozwoju idei horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  43
4.1. Zacieranie granicy między tym, co publiczne, i tym, co prywatne  43
4.2. Ewolucja funkcji i zadań państwa  49
4.3. Ewolucja treści i funkcji konstytucji  52
4.4. Ewolucja treści i funkcji praw konstytucyjnych  55
4.5. Ewolucja sposobu konstytucjonalizacji praw jednostki  57

5. Wnioski  60

II. MODELE HORYZONTALNEGO DZIAŁANIA PRAW KONSTYTUCYJNYCH

1. Uwagi wstępne  63

2. Model bezpośredniego horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  67
2.1. Model unmittelbare Drittwirkung w Niemczech  67
2.1.1. Podstawy konstytucyjne  67
2.1.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  76
2.1.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  83
2.2. Model constitutional action w Irlandii  86
2.2.1. Podstawy konstytucyjne  86
2.2.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  88
2.2.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  95
2.3. Ogólna charakterystyka modelu w ujęciu porównawczym  96

3. Model pośredniego horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  100
3.1. Model mittelbare Drittwirkung w Niemczech  100
3.1.1.Podstawy konstytucyjne  100
3.1.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  102
3.1.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  113
3.2. Model indirect horizontal application w RPA  116
3.2.1. Podstawy konstytucyjne  116
3.2.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  120
3.2.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  123
3.3. Ogólna charakterystyka modelu w ujęciu porównawczym  124

4. Model pozytywnych obowiązków państwa w zakresie ochrony praw jednostki w stosunkach horyzontalnych  126
4.1. Model Grundrechtliche Schutzpfl ichten des Staates w Niemczech  126
4.1.1. Podstawy konstytucyjne  126
4.1.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  132
4.1.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  148
4.2. Ogólna charakterystyka modelu 149

5. Model wymagający ustalenia działania państwa  151
5.1. Model state action w USA  151
5.1.1. Podstawy konstytucyjne  151
5.1.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  153
5.1.2.1. Orzeczenie Civil Rights Cases  153
5.1.2.2. Rozwój modelu na tle spraw dotyczących dyskryminacji rasowej 156
5.1.2.3. Ekspansja modelu w latach 40. i 50. XX w.  161
5.1.2.4. Regres rozwoju modelu w latach 70. XX w.  170
5.1.2.5. Podejście liberalne od lat 90. XX w.  181
5.1.2.6. Podsumowanie  182
5.1.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  189
5.2. Model governmental action w Kanadzie  193
5.2.1. Podstawy konstytucyjne  193
5.2.2. Rozwój modelu w orzecznictwie sądowym  194
5.2.3. Ocena modelu w doktrynie prawa  199
5.3. Ogólna charakterystyka modelu w ujęciu porównawczym  201

6. Modele teoretyczne sformułowane w niemieckiej doktrynie prawa  203
6.1. Drei-Ebenen-Modell der Drittwirkung Roberta Alexy’ego 203
6.2. Zurechnungstheorie Jürgena Schwabego  206

7. Wnioski  208

III. ZAKRES HORYZONTALNEGO DZIAŁANIA PRAW KONSTYTUCYJNYCH

1. Uwagi wstępne  213

2. Pojęcie kolizji praw konstytucyjnych  214

3. Prawa konstytucyjne jako zasady (nakazy optymalizacyjne)  215

4. Zasada proporcjonalności i jej znaczenie dla zakresu horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  218

5. Mechanizm ważenia wartości leżących u podstaw praw konstytucyjnych jako sposób wyznaczania zakresu horyzontalnego działania tych praw  224
5.1. Pojęcie wartości  224
5.2. Aksjologiczne podstawy konstytucji  227
5.3. Aksjologia konstytucyjnych praw i wolności jednostki  231
5.4. Zasady działania mechanizmu ważenia wartości  232
5.5. Zasada poszanowania konstytucyjnych praw i wolności jako naturalna metoda rozstrzygania kolizji praw konstytucyjnych  237

6. Stosowanie mechanizmu ważenia w poszczególnych modelach horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  239

7. Wnioski  242

IV. HORYZONTALNY WYMIAR PRAW I WOLNOŚCI W KONSTYTUCJI RP

1. Uwagi wstępne  243

2. Problem horyzontalnego działania konstytucyjnych praw i wolności w pracach nad Konstytucją RP  245
2.1. Rozwiązania przyjęte w projektach konstytucyjnych  245
2.2. Dyskusja nad zasadnością zamieszczenia klauzuli horyzontalnego działania w Konstytucji RP  249
2.3. Wnioski dla wykładni przepisów konstytucyjnych  251

3. Regulacja praw i wolności w Konstytucji RP  255
3.1. Sposób regulacji konstytucyjnych praw i wolności  255
3.2. Podział konstytucyjnych praw i wolności  260
3.3. Podmioty konstytucyjnych praw i wolności  262
3.3.1. Zasada uniwersalności korzystania z konstytucyjnych praw i wolności  262
3.3.2. Obywatel jako podmiot konstytucyjnych praw i wolności  265
3.3.3. Szczególnie określone podmioty konstytucyjnych praw i wolności  268
3.3.4. Problem podmiotowości konstytucyjnej podmiotów realizujących funkcje władzy publicznej  270
3.3.5. Problem podmiotowości prawnokonstytucyjnej publicznych podmiotów gospodarczych  275

4. Bezpośrednie stosowanie konstytucji jako warunek horyzontalnego działania konstytucyjnych praw i wolności  283
4.1. Warunki, od których spełnienia zależy bezpośrednie stosowanie konstytucji  283
4.2. Ewolucja zasady bezpośredniego stosowania konstytucji w polskiej doktrynie prawa i orzecznictwie sądowym do 1997 r.  285
4.3. Przebieg prac nad przepisem konstytucyjnym statuującym zasadę bezpośredniego stosowania Konstytucji RP  299
4.4. Treść normatywna zasady bezpośredniego stosowania konstytucji w kształcie nadanym jej przez art. 8 ust. 2 Konstytucji RP  305
4.4.1. Zasada bezpośredniego stosowania konstytucji a zasada jej nadrzędności  305
4.4.2. Bezpośrednie stosowanie konstytucji na tle przepisów konstytucyjnych dotyczących stosowania innych aktów prawnych  307
4.4.3. Doktrynalne sposoby defi niowania pojęcia bezpośredniego stosowania konstytucji  312
4.5. Formy bezpośredniego stosowania konstytucji  317
4.5.1. Samoistne stosowanie konstytucji  317
4.5.2. Współstosowanie konstytucji i ustawy  329
4.5.3. Stosowanie kolizyjne konstytucji i ustawy  332
4.6. Wyjątki od zasady bezpośredniego stosowania konstytucji  340
4.7. Wnioski  343

5. Adaptacja modeli horyzontalnego działania konstytucyjnych praw i wolności w polskich realiach konstytucyjnych  345
5.1. Model bezpośredniego horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  345
5.1.1. Warunki wstępne 345
5.1.2. Prawa i wolności w Konstytucji RP nadające się do bezpośredniego horyzontalnego stosowania  346
5.1.3. Podmioty prywatne jako podmioty zobowiązane do realizacji konstytucyjnych praw i wolności  349
5.1.4. Obowiązki będące korelatem konstytucyjnych praw i wolności  356
5.1.5. Konsekwencje naruszenia konstytucyjnych praw i wolności przez podmioty prywatne  359
5.1.6. Wnioski  370
5.2. Model pośredniego horyzontalnego działania praw konstytucyjnych  370
5.2.1. Warunki wstępne 370
5.2.2. Przenikanie wartości konstytucyjnych do prawa prywatnego w następstwie bezpośredniego stosowania Konstytucji RP  371
5.2.2.1. Podstawowe założenia mechanizmu promieniowania wartości konstytucyjnych  371
5.2.2.2. Znaczenie klauzul generalnych i innych zwrotów niedookreślonych  373
5.2.2.3. Współstosowanie konstytucji i ustaw jako sposób wypełniania treścią klauzul generalnych i innych zwrotów niedookreślonych  381
5.2.2.4. Sąd jako organ transponujący wartości konstytucyjne do prawa prywatnego  383
5.2.2.5. Kontrola sposobu przenikania wartości konstytucyjnych do prawa prywatnego  386
5.2.3. Wnioski  389
5.3. Model obowiązków ochronnych państwa w stosunkach horyzontalnych  390
5.3.1. Warunki wstępne 390
5.3.2. Państwo jako podmiot zobowiązany do realizacji konstytucyjnych praw i wolności jednostki  392
5.3.3. Pozytywny charakter obowiązku ochrony konstytucyjnych praw i wolności jednostki przez państwo  394
5.3.4. Obowiązek ochrony przez państwo słabszej strony stosunku horyzontalnego  399
5.3.5. Wnioski  403
5.4. Model wymagający ustalenia działania państwa  405
5.4.1. Warunki wstępne 405
5.4.2. Podmioty prywatne odpowiadające tak jak organy władzy publicznej  406
5.4.3. Podmioty prywatne realizujące zadania publiczne  408
5.4.4. Wnioski  413

6. Uwagi końcowe  414

Zakończenie  417

Wykaz skrótów  421
Wykaz skróconych nazw aktów prawnych  422
Wykaz orzeczeń  423
Bibliografia  433