Wstęp 7

Rozdział I. Wyjaśnienie podstawowych pojęć  9
1.1. Etniczność i grupa etniczna  9
1.2. Mniejszość  20
1.3. Marginalizacja i wykluczenie  22
1.4. Etniczna mobilizacja  24
1.5. Metody badawcze  27

Rozdział II. Historia Romów w Europie ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Słowacji i Węgier  31
2.1. Hipotezy, teorie i fakty o etnogenezie Romów  32
2.2. Dzieje Romów w Europie od XV do XIX wieku  38
      2.2.1. Pojawienie się Romów w Europie – od pokutników i niewolników do ustaw antycygańskich  38
      2.2.2. Węgry  40
      2.2.3. Polska  43
      2.2.4. Słowacja  45
2.3. Romowie w Polsce, na Węgrzech i Słowacji w XX wieku – od I wojny światowej do transformacji ustrojowej po upadku komunizmu  46
      2.3.1. Ustawy rasowe i Holokaust Romów i Sinti  48
      2.3.2. Sytuacja Romów w latach 1945–1989 w wybranych krajach  54
            2.3.2.1. Węgry  54
            2.3.2.2. Słowacja  57
            2.3.2.3. Polska  60
2.4. Kultura Romów 63

Rozdział III. Romowie w krajach członkowskich Unii Europejskiej – od „Starej Unii” do pierwszego rozszerzenia UE w XXI wieku  71
3.1. Status społeczno-ekonomiczny Romów w krajach członkowskich UE do 2004 roku  71
3.2. Romowie na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji w latach 1989–2004 – od transformacji do integracji europejskiej  78
      3.2.1. Węgry  78
      3.2.2. Słowacja  91
      3.2.3. Polska  102
3.3. Romowie a przebieg negocjacji akcesyjnych z wybranymi krajami – kandydatami do członkostwa w Unii Europejskiej i przystąpienie tych krajów 1 maja 2004 roku do tej organizacji  113
3.4. Status społeczno-demografi czny Romów w krajach członkowskich UE po 2004 roku ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Słowacji i Węgier  117

Rozdział IV. Działania Unii Europejskiej wpływające na proces etnicznej mobilizacji Romów w Europie ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Węgier i Słowacji  125
4.1. Ochrona mniejszości narodowych i etnicznych oraz prawodawstwo antydyskryminacyjne w polityce Unii Europejskiej  127
      4.1.1. Wybrane akty prawa międzynarodowego dotyczące ochrony mniejszości narodowych i etnicznych  127
      4.1.2. Romowie w dokumentach i działaniach ONZ, RE i KBWE/OBWE  133
      4.1.3. Mniejszości narodowe i etniczne w dokumentach i działaniach Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki antydyskryminacji  136
      4.1.4. Romowie w dokumentach Unii Europejskiej  144
4.2. Programy i fundusze Unii Europejskiej na rzecz społeczności romskiej w Europie  152
4.3. Stwarzane przez UE możliwości aktywnego i efektywnego reprezentowania interesów ludności romskiej  161

Rozdział V. Przejawy etnicznej mobilizacji Romów w wybranych krajach do 2004 roku  169
5.1. Działalność liderów i organizacji romskich na forum międzynarodowym oraz na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji przed przystąpieniem tych krajów do UE  169
      5.1.1. Organizacje romskie na poziomie międzynarodowym i europejskim  169
      5.1.2. Działalność liderów i organizacji romskich w Polsce, na Słowacji i na Węgrzech do 2004 roku  176
5.2. Przyczyny i przebieg procesu etnicznej mobilizacji Romów w opiniach badaczy  187

Rozdział VI. Przejawy etnicznej mobilizacji Romów w Polsce, na Węgrzech i na Słowacji w ramach UE i praktyczna rola tej organizacji w tym procesie – opinie liderów i działaczy romskich  203
6.1. Założenia i przebieg badań terenowych oraz krótka charakterystyka badanych  204
6.2. Sytuacja społeczno-ekonomiczna i prawna Romów  206
6.3. Współpraca instytucjonalna – władze państw i organizacje pozarządowe  212
6.4. Przystąpienie do UE – sytuacja Romów, polityka wobec mniejszości po akcesji oraz poziom integracji wewnątrzgrupowej i ze społeczeństwem większościowym w wybranych krajach  219
6.5. Działania UE wpływające na proces etnicznej mobilizacji – ochrona prawna i instrumenty finansowe, wiedza i doświadczenia respondentów  224
6.6. Reprezentacja Romów na forum UE i możliwości lobbingu romskiego  234
6.7. Charakterystyka lidera romskiego, pojęcie tożsamości romskiej oraz proces etnicznej mobilizacji i wpływ UE na ten proces – interpretacja  239
6.8. Wnioski  253

Wnioski końcowe  257
Wybrana bibliografia  261
Spis wykresów, tabel i rysunków  283