Levy-Strauss musi odejść

http://literatki.com/?p=1267

W październiku 2009 roku cały świat zaskoczyła wiadomość o śmierci Claude’a Levy-Straussa. Zaskoczenie wywołała nie tyle nagłość tej śmierci, jakiś tragiczny wypadek czy niespodziewana choroba, ale fakt, że papież strukturalizmu wciąż jeszcze żył w XXI wieku. Wedle powszechnej świadomości został bowiem pochowany już w latach 70-tych. Podobnie rzecz się ma ze strukturalizmem, który zakwestionowany przez kolejne teoretyczne -izmy (poststrukturalizm, dekonstrukcjonizm, postmodernizm itp.), wciąż ma się całkiem nieźle, jak pokazuje książka Maurice’a Godeliera.

Autor „Zadadki daru” pokazuje, że pewne historyczne hipotezy, niezależnie od współczesnej trafności i rzetelności, wciąż przyjmowane są przez naukowców jako fakty. Tak jest np. z zakazem kazirodztwa jako podstawowego tabu seksualnego, które notabene legło u źródeł naszej kultury. Podobnie rzecz się ma z kwestią symbolicznej natury języka, a także całej kultury, gospodarki, polityki. Zdaniem strukturalistów kultura zachodnia opiera się na trzech mechanizmach wymiany, gwarantujących jej kulturową homeostazę: na retoryce (słowa odpowiadają rzeczom, a język rzeczywistości), hermeneutyce (krążenie sensu – znaki i znaczenia), ekonomii (rzecz i jej wartość) . Czyli uproszczając, rzeczy, znaki czy prawdy nie mają same w sobie żadnego znaczenia, a dopiero ruch/wymiana zapewnia im wartość i tym samym funduje społeczeństwo. I tu pojawia się Godelier, który z pokerową miną przerywa tę wymianę i mówi: „Sprawdzam”.

Francuski antropolog wykonał bardzo dokładną pracę, przekopując się przez teksty klasyków, takich jak Mauss, wspomniany Levy-Strauss, Malinowski, Frazer itd., ukazując, że u podstaw hipotezy o dominacji symbolicznego charakteru rzeczywistości tkwiły pewne uproszczenia i przeoczenia. Godelier pokazuje, że społeczeństwa konstytuuje nie tylko wymiana, ale również sfera, w której „jednostki i grupy starannie zachowują dla siebie – przekazując później swoim potomkom lub tym, którzy dzielą z nimi tę samą wiarę – przedmioty, opowieści, imiona, struktury myślenia”. Sfera daru, nie obliczonego na zysk i nie obciążonego kalkulacją. Daru, który równie silnie jak wymiana stanowi o podłożu społeczeństwa. Ale również daru, który utrwala wszelkie formy władzy i opresji bogów, mitów i religii. Dopiero uświadomienie sobie tego jest – zdaniem Godeliera – szansą, by człowiek zdał sobie sprawę ze swojego realnego istnienia. „Wszystko, co człowiek wytworzył, co zrodziło się z jego działania, a zatem i w jego myśli i w psychice, musi zostać człowiekowi zwrócone; wszystko, co od niego pochodzi, ale co wznosi się ponad nim jako coś obcego, autonomicznego, musi do człowieka powrócić”.

Ocena książki „Zagadka daru” zależy przede wszystkim od tego, czy rewizja Godeliera przewartościuje niektóre pojęcia, przyjmie się w światku humanistycznym i stanie nową klasyką. Czas pokaże. Dlatego i ja wstrzymuję się z oceną.