Spis treści

Wprowadzenie  11
1. Pojęcie prawodawstwa królewskiego i sejmowego  11
2. Cele i zakres badawczy  12
3. Stan badań  17
     3.1. Klasyfikacja królewskich i sejmowych aktów prawnych  18
     3.2. Król i sejm a ustrój miast  21
     3.3. Król i sejm a miejskie prawo sądowe  25
4. Wykorzystane źródła  29
5. Przegląd treści  33

Rozdział I. Król i sejm a prawo dla miast. Systematyka aktów prawnych  35
1. Umocowanie króla i sejmu do stanowienia prawa dla miast królewskich  35
     1.1. Klauzula prawa niemieckiego w przywileju lokacyjnym i przywileju na prawo niemieckie  35
     1.2. Kompetencje prawodawcze króla według prawa sasko-magdeburskiego  39
     1.3. Rozwój kompetencji sejmu w zakresie stanowienia prawa pospolitego (ius commune). Samodzielność prawodawcza króla  41
     1.4. Prawa króla i sejmu do zarządu domeną monarszą  49
     1.5. Wykonywanie królewskich kompetencji prawodawczych przez inne podmioty  53
2. Źródła prawa miejskiego w opinii jurystów z czasów jagiellońskich .... 56
     2.1. Źródła prawa miejskiego w prawie sasko-magdeburskim oraz w opinii jurystów miejskich  56
     2.2. Źródła prawa miejskiego według pisarzy prawa ziemskiego  59
3. Systematyka aktów prawnych dla miast  60
     3.1. Typologie dokumentów stosowane w dyplomatyce  61
     3.2. Uwagi do podziału aktów królewskich autorstwa Stanisława Kutrzeby  63
     3.3. Typologia aktów dla miast proweniencji królewskiej i sejmowej  66
     3.4. Adresaci „miejskich” aktów króla i sejmu  71
     3.5. Czas obowiązywania aktów dla miast  72
4. Podsumowanie  77

Rozdział II. Miasta i mieszczanie w prawodawstwie sejmowym  81
1. Akty prawne  81
     1.1. Punkt odniesienia: Statuty Kazimierza Wielkiego  81
     1.2. Prawodawstwo dla miast do 1468 r.  83
     1.3. Prawodawstwo sejmowe po 1468 r.  84
2. Przedmiot prawodawstwa  86
     2.1. Zasady interpretacji prawa  86
     2.2. Ograniczenia stanowe mieszczan  87
     2.3. Miasta jako część domeny królewskiej  90
     2.4. Prawo sądowe, ustrój, administrowanie  92
     2.5. Handel międzynarodowy  93
     2.6. Handel krajowy  97
     2.7. Handel wewnątrzmiejski i cechy  102
     2.8. Cła  105
     2.9. Podatki i obowiązki wojskowe  110
     2.10. Mieszczanie a kmiecie  111
     2.11. Mieszczanie a Żydzi  112
     2.12. Sytuacja prawna mieszczan w Korekturze praw z 1532 r.  113
3. Próba oceny  114
     3.1. Cui prodest?  114
     3.2. Skuteczność prawodawstwa sejmowego  117
     3.3. Prawodawstwo sejmowe w dobie jagiellońskiej: determinanta zjawisk w kolejnej epoce  118

Rozdział III. Królewskie akty prawne dla miast  121
1. Prawodawstwo w zakresie prawa pospolitego  121
     1.1. Rozwinięcia i modyfikacje konstytucji sejmowych  121
     1.2. Sprawy wyznaniowe  124
     1.3. Szczegółowe regulacje w zakresie zarządu państwem  125
2. Privilegium est quasi privata lex: prawodawstwo w zakresie ius singulare  127
     2.1. Wpływ króla na wysokość oraz pobór podatków  128
     2.2. Zwolnienia oraz obniżenia ceł i myt  131
     2.3. Zwolnienia oraz obniżenia wymiaru podwód i stacji  134
     2.4. Regulacje dotyczące handlu i rzemiosła  137
          2.4.1. Drogi handlowe  138
          2.4.2. Zasady handlu i prawo cechowe  140
     2.5. Prawodawstwo w zakresie spraw górniczych a prawo miejskie  142
     2.6. Szczególne formy prawodawstwa: zatwierdzenia konstytutywne, wyroki i interpretacje prawotwórcze  143
3. Akty konkretyzujące prawo (przywileje administracyjne)  146
     3.1. Pozwolenia w zakresie handlu i rzemiosła  146
          3.1.1. Targi, jarmarki, sochaczki  146
          3.1.2. Prawo składu  147
          3.1.3. Reglamentacja rzemiosła i handlu  148
     3.2. Pozwolenia w zakresie infrastruktury  149
          3.2.1. Obiekty gospodarcze i infrastruktura komunalna  150
          3.2.2. Zagospodarowanie przestrzenne  152
     3.3. Akty ustanawiające dochody miejskie  153
     3.4. Dotacje na określone cele  155
          3.4.1. Utrzymanie infrastruktury komunikacyjnej  155
          3.4.2. Utrzymanie fos i murów miejskich  158
          3.4.3. Cechy dotacji  159
4. Królewskie gwarancje obowiązywania prawa  160
     4.1. Mandaty i klauzule mandatowe jako akty wykonawcze  160
     4.2. Cele aktów interwencyjnych  163
          4.2.1. Reakcja na łamanie prawa przez urzędników  164
          4.2.2. Reakcja na łamanie prawa przez inne podmioty  166
          4.2.3. Instrumenty procesowe. Listy żelazne  168
     4.3. Adresaci aktów wykonawczych i aktów interwencyjnych  171
          4.3.1. Adresaci aktów wykonawczych  172
          4.3.2. Adresaci aktów interwencyjnych  173
     4.4. Sankcje wobec urzędników ignorujących wolę króla  175
     4.5. Potwierdzenia aktów prawnych  176
          4.5.1. Dokumenty konfirmacyjne  176
          4.5.2. Wyroki deklaratoryjne  177
5. Podsumowanie. Przywileje lokacyjne jako akty o wielu funkcjach  179

Rozdział IV. Prawodawstwo królewskie i sejmowe w zakresie ustroju i administracji miast  183
1. Okoliczności wydania królewskich aktów prawnych w zakresie ustroju  183
     1.1. Konflikty z urzędnikami zwierzchnimi  184
     1.2. Konflikty z wójtami dziedzicznymi  186
     1.3. Konflikty wewnątrzmiejskie o zakres demokracji  187
2. Prawodawstwo w zakresie administracji  188
     2.1. Obywatelstwo  188
     2.2. Świadczenia z tytułu posiadania działek  191
     2.3. Porządek i bezpieczeństwo  193
3. Regulacje w zakresie ustroju  195
     3.1. Wybór i liczebność rajców oraz techniczne wymogi elekcji  195
     3.2. Wybór burmistrza  202
     3.3. Wybór podwójciego  203
     3.4. Wybór ławników  205
     3.5. Kompetencje prawodawcze. Trzeci ordynek  208
     3.6. Zarząd majątkiem i kontrola rachunków miejskich  215
     3.7. Pisarze miejscy  219
     3.8. Wymogi wobec urzędników  220
     3.9. Uposażenie rajców i ławników  226
     3.10. Ustalenia dotyczące prestiżu rady, wójta i urzędników zwierzchnich  227
4. Związanie sądu królewskiego prawem a rozstrzygnięcia prawotwórcze  230
     4.1. Kazus Bochni  230
     4.2. Kazus Biecza  234
5. Podsumowanie  236

Rozdział V. Król i sejm a miejskie prawo sądowe  241
1. Król i sejm a organizacja sądownictwa i regulacje procesu miejskiego  241
      1.1. Sądy w miastach  243
      1.2. Właściwość sądów miejskich w świetle prawa sasko-magdeburskiego. Regulacja krakowska z 1544 r.  246
      1.3. Właściwość sądów miejskich w Statutach Kazimierza Wielkiego  248
      1.4. Rozszerzanie kompetencji sądów miejskich  249
          1.4.1. Jurysdykcja nad przedmieszczanami  250
          1.4.2. Nieruchomości poza miastem  250
          1.4.3. Ściganie przestępców  251
          1.4.4. Sprawy handlowe  252
          1.4.5. Sprawy karne szlachty nabywającej nieruchomości miejskie  252
      1.5. Ograniczenia właściwości sądów miejskich  252
          1.5.1. Odpowiedzialność szlachcica za przestępstwo popełnione w mieście  252
          1.5.2. Odpowiedzialność mieszczanina za zabójstwo lub zranienie szlachcica oraz poddanego szlacheckiego  255
          1.5.3. Odpowiedzialność chłopów za długi zaciągnięte w mieście  256
          1.5.4. Cztery artykuły grodzkie  257
          1.5.5. Odpowiedzialność przybyszów, innowierców i zasady ustalone indywidualnie wobec konkretnych osób  258
          1.5.6. Właściwość w sprawach skarbowych (podatki, cła, moneta)  259
      1.6. Ochrona praw do własnego sądownictwa  259
          1.6.1. Mieszczanie przed obcymi sądami: przypadki zgodne z prawem  259
          1.6.2. Sprawy niesporne przed sądami obcymi  262
          1.6.3. Bezprawne pozywanie mieszczan przed niewłaściwe sądy  268
      1.7. Zasady apelacji  270
          1.7.1. Obligatoryjna instancja: urzędnik zwierzchni  272
          1.7.2. Obligatoryjna instancja: sąd wyższy prawa niemieckiego  273
          1.7.3. Apelacje do sądu nadwornego  275
     1.8. Pozostałe regulacje poświęcone postępowaniu sądowemu  276
2. Zmiany w prawie prywatnym  278
     2.1. Metody reformy  278
     2.2. Statuty Kazimierza Wielkiego a miejskie prawo prywatne  278
     2.3. Prawo spadkowe i małżeńskie majątkowe  280
     2.4. Prawo rzeczowe i obligacyjne  286
3. Regulacje w zakresie prawa karnego  291
     3.1. Uwagi wstępne  291
     3.2. Mieszczanie a prawo karne w Statutach Kazimierza Wielkiego  293
     3.3. Prawodawstwo sejmowe  294
     3.4. Prawodawstwo królewskie  296
4. Podsumowanie  299

Zakończenie  303
1. Relacja prawodawstwa królewskiego do sejmowego  303
2. Cechy prawodawstwa królewskiego  305
3. Królestwo Polskie za Jagiellonów – dążenie do państwa prawa  307
4. Dbałość Jagiellonów o miasta domeny  308
5. Modernizacja prawa sasko-magdeburskiego i kształtowanie polskiego prawa miejskiego  311

Summary  315
Wykaz skrótów  321
Wykaz rycin, tabel, schematów i wykresów  325
Bibliografia  327
Indeks osobowo-geograficzny  365