CZĘŚĆ I
2. Ustalenia pojęciowo-terminologiczne w obszarze badań bilingwizmu  21
2.1. Wokół definicji dwujęzyczności  21
2.2. Kompetencja językowa czy kompetencja komunikacyjna?  22
2.3. Osoba dwujęzyczna jako miejsce kontaktu języków  25
2.4. Psychologiczne tło dwujęzyczności  26
2.5. Dychotomie pojęciowe: język ojczysty – obcy, język pierwszy – drugi, język wyjściowy – docelowy, język konkretnej wypowiedzi/tekstu podstawowy – wstawiony (włączony)  27
2.6. Typy bilingwizmu  29
3.1. Status języków w kontakcie polsko-włoskim  33
3.2. Bilingwizm a dyglosja  35
4. Aspekt lingwistyczny dwujęzyczności polsko-włoskiej  39
4.1. Strategie czerpania z dwóch kodów w parole osób dwujęzycznych  39
4.1.1. Code switching – przemienność/przełączanie kodów  40
4.1.2. Code mixing – z/mieszanie kodów  41
4.1.3. Interferencje  42
4.2. Zestawienie zjawisk językowych w mowie osoby dwujęzycznej  44
5. Od języka do kultury przeżywanej – wokół pojęcia tożsamości  49
5.1. Czym jest tożsamość 49
5.2. Przegląd teorii zastosowanych w badaniach tożsamości bilingwistów polsko-włoskich  52
5.2.1. Tożsamość a cykl życia w ujęciu Erika H. Eriksona  52
5.2.2. Teoria jednostki samoaktualizującej się Abrahama Maslowa  53
5.2.3. Teoria tożsamości społecznej Johna C. Turnera i Henri Tajfela  54
6. Dynamika tożsamości kulturowej u osoby dwujęzycznej  57
6.1. Co to jest tożsamość kulturowa?  57
6.2. Dwujęzyczność a tożsamość kulturowa  59
6.2.1. Znaczenie doświadczenia emigracji dla kształtowania się tożsamości kulturowej  59
6.2.2. Rola języka w życiu jednostki-emigranta  59
6.2.3. Zachowania adaptacyjne osób w interakcji międzyetnicznej  60
6.3. Czynniki wpływające na kształtowanie się tożsamości kulturowej  61
6.3.1. Wiek, płeć, wygląd zewnętrzny, wykształcenie, rola społeczna, status społeczny, zawód i praca  62
6.3.2. Pochodzenie, środowisko  62
6.3.3. Kategoryzacja społeczna – opinie, stereotypy, uprzedzenia  62
6.3.4. Mechanizmy afektywne  63
6.3.5. Podstawowe wartości kulturowe  64
6.3.6. Dziedzictwo kulturowe  65
6.3.7. Patriotyzm i ojczyzna  66
6.3.8. Motywacja opuszczenia kraju urodzenia  67
6.3.9. Sytuacja towarzysząca dokonywanym badaniom  68
6.4. Typy tożsamości kulturowej  68
6.4.1. Zmiana kulturowa a wybór strategii tożsamościowej – koncepcja Johna W. Berry’ego i Davida L. Sama  68
6.4.2. Pojęcie walencji kulturowej Antoniny Kłoskowskiej   70
6.4.3. Przykładowe postawy tożsamościowe wybranych przedstawicieli Polonii na świecie  70
6.4.4. Zestawienie omówionych typów tożsamości kulturowej  73
CZĘŚĆ II
8. Prezentacja projektu badawczego: obiekt badań, metody badawcze oraz podstawa materiałowa  83
8.1. Charakterystyka grupy badawczej  83
8.1.1. Emigracja polska we Włoszech: stan badań  83
8.1.2. Charakterystyka badanych osób dwujęzycznych na tle stosunków polsko-włoskich  89
8.2. Metody badań dwujęzyczności i tożsamości kulturowej bilingwistów polsko-włoskich  95
8.2.1. Podejście ilościowe a podejście jakościowe  95
8.2.2. Podejście narracyjne  96
8.2.3. Studium przypadku (case study) jako rodzaj badań jakościowych  97
8.2.4. Metody pozyskiwania materiału badawczego  98
8.3. Podstawa materiałowa badań  100
8.4. Organizacja i realizacja badań terenowych w środowisku Polonii włoskiej  101
8.4.1. Zakres badań terenowych – czas i miejsce ich przeprowadzania  101
8.4.2. Dobór respondentów oraz sposób pozyskiwania informacji do badań  102
8.4.3. Przebieg i realizacja badań  103
8.4.4. Etyka i język w realizacji podejścia jakościowego w badaniach tożsamości kulturowej bilingwistów polsko-włoskich  105
9. Bilingwizm i tożsamość kulturowa Polonii włoskiej jako zjawiska grupowe ukazane na podstawie badań terenowych grupy respondentów  109
9.1. Omówienie pytań stawianych respondentom w wywiadach  109
9.1.1. Wywiady z reprezentantami pokolenia rodziców  110
9.1.2. Wywiady z reprezentantami pokolenia dzieci  113
9.2. Grupowy wymiar dwujęzyczności badanych reprezentantów emigracji okołosolidarnościowej we Włoszech – ujęcie pokoleniowe  115
9.2.1. Kompetencja językowa a kompetencja komunikacyjna respondentów  117
9.2.2. Proces stawania się osobą dwujęzyczną  120
9.2.3. Stosunek badanych bilingwistów do regionalnych odmian języka polskiego i włoskiego  121
9.2.4. Wybór języka komunikacji interpersonalnej  124
9.2.5. Sytuacje emocjonalno-komunikacyjne a dwujęzyczność rodziców i dzieci. 126
9.2.5.1. Wyrażanie emocji negatywnych  127
9.2.5.2. Wyrażanie emocji pozytywnych  131
9.2.5.3. Sytuacje neutralne lub pozornie neutralne pod względem wyrażania emocji  133
9.3. Kształtowanie się tożsamości kulturowej bilingwistów polsko-włoskich na tle rozwoju tożsamości osoby  140
9.3.1. Kształtowanie się tożsamości do osiągnięcia dorosłości  141
9.3.2. Tożsamość w trzech stadiach dorosłości  155
9.4. Co wpływa na kształtowanie się tożsamości kulturowej badanych bilingwistów polsko-włoskich 163
9.4.1. Czynniki relewantne z perspektywy wypowiedzi reprezentantów pokolenia rodziców  163
9.4.1.1. Motywacja wyjazdu z Polski  163
9.4.1.2. Poziom znajomości języka włoskiego: język a integracja z włoską wspólnotą komunikatywną  165
9.4.1.3. Najbliższe otoczenie emigranta  166
9.4.1.4. Rodzice i teściowie pierwszego pokolenia emigracyjnego  167
9.4.1.5. Imię i nazwisko  169
9.4.1.6. Czas przypadający na życie emigranta w Polsce i we Włoszech  170
9.4.1.7. Dom  171
9.4.1.8. Ojczyzna  172
9.4.1.9. Kategoryzacja społeczna dotycząca Polski i Włoch  175
9.4.2. Czynniki relewantne z perspektywy wypowiedzi reprezentantów pokolenia dzieci  180
9.4.2.1. Poziom znajomości języka polskiego a emocje i tożsamość respondentów  181
9.4.2.2. Najbliższe otoczenie dziecka: Polska vs Włochy  182
9.4.2.3. Ludzie – polscy dziadkowie i rodzice  185
9.4.2.4. Imię  189
9.4.2.5. Różnice uwarunkowane płcią  191
9.4.2.6. Neutralność sądów na temat Polski i Włoch u młodych bilingwistów  193
9.5. Zestawienie czynników wpływających na kształtowanie się tożsamości kulturowej obu pokoleń respondentów: podsumowanie  196
10.1. Wprowadzenie  199
10.2. Przypadki szczegółowe reprezentantów pokolenia rodziców  200
10.2.1. Studium osoby M.P. jako przypadku tożsamości dwukulturowej: polskiej i włoskiej  201
10.2.2. Studium osoby B.S. jako przypadku tożsamości jednokulturowej: polskiej  207
10.2.3. Studium osoby L.N. jako przypadku tożsamości jednokulturowej: włoskiej  212
10.2.4. Studium osoby R.T. jako przypadku tożsamości anomicznej: ani polskiej, ani włoskiej  218
10.2.5. Studium osoby E.B. jako przypadku tożsamości ponadpartykularnie kulturowej i narodowej  225
10.3. Przypadki szczegółowe reprezentantów pokolenia dzieci  234
10.3.1. Tożsamość kulturowa młodych bilingwistów polsko-włoskich: problemy ogólne  234
10.3.2. Dynamika postaw tożsamościowych młodego bilingwisty: studium osoby R.F.  236
12. Od badania tekstu do badania kodu – typy zachowań językowych w idiolektach bilingwistów polsko-włoskich  261
12.1. Bilingwista jako nadawca mowy dwujęzycznej  261
12.2. Wykładniki transkodowe obecne w mowie dwujęzycznej badanych – analiza formalna  263
12.2.1. Przełączanie kodów  263
12.2.2. Z/mieszanie kodów  265
12.2.3. Interferencje  266
12.2.3.1. Interferencje w podsystemie ortograficznym  266
12.2.3.2. Interferencje w podsystemie fonetycznym  267
12.2.3.3. Interferencje dotykające kategorii gramatycznych  268
12.2.3.4. Interferencje w podsystemie składniowym  270
12.2.3.5. Interferencje w podsystemie leksykalnym  274
12.3. Charakterystyka funkcjonalna wykładników transkodowych obecnych w mowie dwujęzycznej badanych bilingwistów  284
Zakończenie  293
Aneks: Wykaz osób dwujęzycznych objętych badaniami  299
Wykaz skrótów  301
Wykaz tabel  303
Bibliografia  305
Summary  315
Riassunto  317