"Nie wiem, kogo bardziej kocham: Jezusa czy Japonię" - to Uchimura Kanzō, który na przełomie wieków skandalizował Kraj Wschodzącego Słońca i był posądzany o obrazę jego majestatu. "Moi rodacy nienawidzą mnie z powodu Jezusa jako yaso [czyli chrześcijanina], a zagraniczni misjonarze nie lubią mnie z powodu Japonii jako ograniczonego nacjonalisty. To bez znaczenia - mogę stracić wszystkich przyjaciół, ale nie mogę stracić Japonii i Jezusa". Zaskoczeni, drodzy czytelnicy? Bo niżej podpisany, a i owszem.

I słusznie, bo ta książka może zaskakiwać. Może nie szokuje, ale z pewnością zadziwia, ponieważ uzmysławia czytelnika - także za pomocą takich, jak powyżej, historii - w sprzecznościach, które Japończyków rozsadzają i jeszcze bardziej, niż byśmy sądzili, w egzotycznej egzotyce, która cechuję ich tożsamość, politykę i kulturę. Piszę: egzotyka to jeszcze bardziej egzotyczna, bo czasami zdumiewająco bliska, jakoś dziwnie znajoma, mimo że, nie oszukujmy się, w większości przypadków reprezentująca zupełnie odmienne wartości, założenia i idee.

Pierwsza myśl, kiedy przystępujemy do czytania Kultury Japońskiej: o co tutaj chodzi? Czy to Paul Valéry, francuski i symbolista i autor świetnych esejów, jest autorem tej książki? Dopiero po chwili uświadamiamy sobie, że przekręciliśmy nazwisko (co na to Freud - lepiej nie wiedzieć); że to nie Valéry - a Paul Varley, emerytowany profesor Uniwersytetu Columbia oraz profesor historii kultury japońskiej na Uniwersytecie Hawajskim. Varley ukazuje rozwój Japonii począwszy od kształtowania się jej cywilizacji od 10 000 lat p. n. e., do czasów współczesnych. Znajdujemy zatem w Kulturze japońskiej ogólne informacje o sztuce, muzyce, teatrze czy wreszcie literaturze, nie brakuje jednak także szczegółów dotyczących powstania poszczególnych dziedzin sztuki, wpływu na nie polityki, religii i kultury chińskiej.

Ceremonia picia herbaty, architektura wnętrz, wystrój ogrodów, malarstwo parawanowe, style architektoniczne (np. specjalnie przygotowany do ceremonii picia herbaty styl shoin), teatry kabuki i bunnraku, drzeworyty ukiyo-e (obrazy ulotnego świata), mono-no-aware, chrześcijaństwo w Japonii, czy wreszcie samo pochodzenie nazwy Kraj Wschodzącego Słońca... O wszystkim będziemy mieli okazję się tu dowiedzieć, czy lepiej: uzupełnić wiedzę - jeżeli coś o Japonii wcześniej liznęliśmy - czy wypełnić się wiedzą - jeżeli wcześniej z Japonią było nam zupełnie nie po drodze.

Albo jeżeli kojarzyliśmy dotąd ów kraj wyłącznie np. z gejszami. No właśnie, bo - przy okazji - czy wiedzieliśmy, że gejsze oznaczały „osoby, które żyją sztuką”, że pojawiły się w środkowej epoce Tokugawa, że początkowo byli to mężczyźni, a dopiero potem zredukowano tę grupę tylko do kobiet? Że były uosobieniem stylu i ducha ukiyo, ponieważ żyły w „ulotnych światach”- dzielnicach rozkoszy, czyli miały swoje własne królestwo zwane światem wierzb i kwiatów?

Mniejsza o to, ważnym natomiast elementem w całej książce zajmuje również szeroko pojęty wpływ religii – buddyzmu, sintoizmu i konfucjanizmu na postawy społeczne i artystyczne Japończyków. Ale istotna w Kulturze japońskiej jest także polityka, która przecież o kształcie kultury decyduje i o niej w dużej mierze stanowi - czy to poprzez międzynarodowe wpływy, czy sytuację geopolityczną, w której Japonia w danym momencie się znajdowała. W każdym razie wszystkie te czynniki sprawiają, że wypada nam tylko zgodzić się co do króciutkiej opinii z blurba: Kultura japońska nadal jest najlepszą dostępną na rynku książką z tej dziedziny. A że do tego aspiruje, jest to całkiem uzasadnione. Rzekłem.