Co to jest manga?

 Czym właściwie jest manga? Na to proste pytanie można usłyszeć wiele odpowiedzi i spotkać się z różnymi reakcjami, w zależności od tego, komu je zadamy. Niektórzy powiedzą, że manga stanowi część – bądź produkt – współczesnej japońskiej kultury popularnej, inni uznają ją za element – albo też przedłużenie – tradycyjnej kultury japońskiej. Gdy jedni zlekceważą ją jako „chłam dla małolatów” czy rozrywkę niskich lotów, drudzy będą bronić jej wartości artystycznej i kulturowej. Wszystkie te opinie są trafne i nietrafne zarazem, ponieważ historycznie rzecz biorąc, znaczenie terminu „manga” podlegało zmianom, podobnie jak jej miejsce w społeczeństwie oraz funkcje kulturowe. Poza tym rozmaite czynniki w sferze mangi przeobrażały ją (jej koncepcje) w różnych momentach historycznych. Czym była i czym jest manga w jej historycznym usytuowaniu, omówimy dogłębnie w dalszych rozdziałach, teraz zaś przybliżymy pokrótce – choć w zniuansowany sposób – to, jak do niej podchodzić i jak ją rozumieć. Mówiąc najprościej, termin „manga” można tłumaczyć jako „komiks japoński”. Chcąc jednak badać mangę krytycznie, powinniśmy przyjrzeć się obydwu tym słowom – „komiks” i „japoński” – i nie traktować ich jak oczywistość.

Weźmy więc termin „komiks”, pojęcie mocno kontestowane, które zarazem niesie w sobie „duży bagaż kulturowy i intelektualny” (Earle 2021, s. 12). Pod względem etymologicznym „komiks” ma to samo pochodzenie co „komiczny” i „komedia”, słowa opisujące coś zabawnego, wesołego. Wskutek tych skojarzeń komiks bywa uznawany (błędnie) za formę właściwą narracjom humorystycznym bądź interpretacji komediowej. W Stanach Zjednoczonych określenie comics jest od dawna kojarzone ze szczególnym rodzajem wydawnictw komiksowych, takich jak opowieści o zabawnych zwierzętach czy o superbohaterach, a przy obydwu tych gatunkach rodzi się domniemanie, że komiksy to rozrywka dla dzieci, której nie można traktować poważnie. Od lat osiemdziesiątych XX wieku domniemania takie podważa pojawienie się komiksów „poważnych”, umożliwiających skomplikowaną i głęboką ekspresję, niemniej owe przekonania wciąż się utrzymują, co odnotowuje Douglas Wolk: „Rysownicy i ich wierni admiratorzy wydają się już nieco znużeni wyjaśnianiem, że komiksy nie są gatunkiem literackim, lecz medium” (2008, s. 11, wyróżnienie w oryginale). Z tych powodów twórcy, krytycy i badacze proponują i stosują takie określenia jak „powieści graficzne” czy „narracje graficzne”, choć trafność tych terminów pozostaje przedmiotem debat. 

Na nasz użytek będziemy stosować słowo „manga” w takim samym znaczeniu jak „komiks”, czyli „manga” w sensie przede wszystkim medium, które – by posłużyć się zwięzłą definicją komiksu zaproponowaną przez Karin Kukkonen – „komunikuje poprzez obrazy, słowa i sekwencje” (2013, s. 4). Manga jako medium jest używana nie tylko w narracji wizualnej w postaci produktów ze sfery rozrywki, lecz także jako środek ekspresji osobistej/artystycznej w podręcznikach biznesowych, ogłoszeniach publicznych, propagandzie i innych dziedzinach. Sklasyfikowanie jej jako medium może się wydać czymś oczywistym dla ekspertów z dziedziny mangi oraz osób świadomych jej różnorodności. Poza Japonią jednakże mangę postrzega się nieraz jako pewien zestaw cech stylistycznych i/lub postaci, mgliście określany jako „styl mangi”, jak choćby wielkie okrągłe oczy, szpiczasty podbródek, małe usta, smukłe ciało i/lub charakterystyczne sylwetki kreślone zaokrąglonymi liniami, czego przykład znajdujemy w wielu spośród błyskawicznie rosnącej liczby angielskojęzycznych poradników o tym, „jak rysować mangę”. Dla porządku zaznaczmy, że manga uwaga skupi się przede wszystkim na wielopanelowej formie narracyjnej, również one znajdą swoje miejsce w niniejszej książce. 

Kolejna kwestia – kiedy tłumaczymy termin „manga” jako „japoński komiks”, dajemy do zrozumienia, że manga jest w jakimś sensie związana z Japonią – językowo, kulturowo, geograficznie i na inne sposoby. Lecz „Japonia” w „komiksie japońskim” powinna być rozumiana nie tyle jako miejsce „pochodzenia”, ile jako kontekst, poprzez który następują gromadzenie i przeobrażanie konwencji estetycznych, mediacja kulturowa i nowa produkcja. Jak dowiemy się bardziej szczegółowo w rozdziale 1, to, co zwiemy dziś mangą, jest w istocie amalgamatem rozmaitych tradycji kulturowych, czynników społeczno-technologicznych i interakcji historycznych z komiksem jako formą sztuki oraz z innymi (wizualnymi) formami medialnymi, z których część wykracza poza narodowe i kulturowe granice Japonii. (…) 

Co zawiera ta książka

Jako element serii wydawniczej Bloomsbury Comics Studies publikacja Manga. Przewodnik przedstawia ogólny zarys tego, czym jest manga, przy uwzględnieniu zagadnień społecznych, historycznych, kulturowych, estetycznych i krytycznych. Uwzględniliśmy najnowsze prace naukowe, dzięki czemu niniejsza książka stanowi wprowadzenie do badań nad mangą oraz nad jej oddziaływaniem społecznym i kulturowym. Zawarliśmy w niej spostrzeżenia istotne dla omawiania mangi i związanej z nią kultury bez nadmiernego upraszczania czy bezkrytycznego powtarzania tego, co zostało już wcześniej powiedziane o komiksie japońskim. Książka spełnia również funkcję przydatnego przewodnika po bogatej sferze komiksu japońskiego, ponieważ przeanalizowaliśmy kluczowe zagadnienia związane z mangą i oferujemy pewne podejścia metodologiczne do tego medium. Oczywiście nie jest możliwe omówienie całego różnorodnego, ewoluującego świata mangi ani badań nad mangą w pracy tak zwięzłej. Zaprezentowaliśmy więc raczej liczne punkty wyjścia, od których można rozpocząć dyskusję na temat mangi, a także podejścia i metody o charakterze krytycznym. 

Rozdział 1, zatytułowany Rys historyczny, to zagłębienie się w historię kulturową mangi. Podzieliliśmy go na dwie części – w pierwszej opisaliśmy rozwój wczesnej mangi (w tym form protomangi) aż do zakończenia II wojny światowej, a w drugiej omówiliśmy okres od roku 1945 aż do współczesności. Choć obie części uporządkowaliśmy dość chronologicznie, to jednak manga nie zawsze rozwija się w sposób linearny, progresywny. Niektóre ujęcia historyczne kładą nacisk na bezpośredni genealogiczny związek między współczesną mangą a kulturą wizualną Japonii okresu przed nowożytnością * bądź fetyszyzują Tezukę jako „źródło” mangi narracyjnej. Poddaliśmy takie tezy reewaluacji, gdyż uważamy mangę za medium współczesne. W rozdziale tym zwróciliśmy uwagę na głównych aktorów i ruchy związane z komiksem (mangą) w historii najnowszej, a więc na tych, którzy wymyślili (ponownie?) to medium. Każdy przykład umieściliśmy w jego kontekście społeczno-historycznym. 

Wszechobecność mangi w codziennym życiu ludzi – w postaci mnóstwa tytułów publikowanych komercyjnie oraz wykorzystywania mangi (i/lub postaci z mang) na rozmaitych platformach medialnych – rodzi implikacje i konsekwencje społeczne, ekonomiczne i kulturowe, w tym pewne niezamierzone skutki, odczuwane w poszczególnych sferach społecznych i kulturowych. W rozdziale 2, pod tytułem Wpływ społeczny i kulturowy, omówiliśmy istotne zagadnienia dotyczące mangi oraz wzajemnych oddziaływań między nią a społeczeństwem i kulturą. Rozdział ten jest podzielony na następujące części: Kontrowersje i cenzura, Płeć kulturowa i seksualność, Wizerunek historii, Media mix i kultura uczestnictwa dōjinshi oraz Status kulturowy i instytucje. W każdej części pokazaliśmy, w jaki sposób manga dynamicznie wpływa na społeczeństwo i kulturę, a nawet jak w różnych momentach historii oddziałuje na wartości społeczne i kulturowe i/lub je kształtuje/zmienia. Rozdział ten zawiera również informacje o podłożu społeczno-kulturowym i o perspektywach krytycznych dotyczących każdego z tematów, przydatnych, jeśli chcemy traktować mangi jak przedmiot badań. 

Seria Bloomsbury Comics Studies ma również na celu wyjście naprzeciw potrzebom dydaktycznym, dlatego w rozdziale 3, zatytułowanym Zastosowania krytyczne, zaproponowaliśmy nauczycielom i pedagogom pewnego rodzaju zestaw narzędzi dydaktycznych. Obejmuje on krótkie podrozdziały: Granice mangi, Analiza formalna i wizualna, Podejścia biograficzne, Podejścia w badaniach nad płcią kulturową i seksualnością oraz Kwestie historyczne i wizerunek historii. Każdy z nich zawiera zestaw różnych podejść i ram przydatnych przy omawianiu mangi, po czym następuje seria pytań, które mogą zachęcić do dyskusji nad dowolną mangą, wedle uznania nauczyciela. Czytelnicy znajdą w książce również krótkie teksty w ramkach, pomocne w zrozumieniu tematu i przydatne podczas dyskusji. 

Rozdział 4, Najważniejsze teksty, napisaliśmy z myślą o czytelnikach pragnących jeszcze bardziej poszerzyć swoją znajomość świata mangi. Chcieliśmy w nim zaprezentować wachlarz mang zróżnicowanych pod względem tematyki, gatunku, stylu/formy i nie tylko. Musimy jednak zaznaczyć, że zestawu dzieł przedstawionych w tym rozdziale nie należy uważać za „kanoniczną” listę mang. Dokonując wyboru tytułów, braliśmy pod uwagę również ich dostępność w angielskojęzycznych przekładach, by umożliwić ich wykorzystanie na zajęciach dydaktycznych. Zestawienie to zawiera też jednak prace, które nie zostały (w pełni) przełożone na angielski, ale uwzględniamy je z powodu ich dużego znaczenia społecznego i kulturowego. To lista bardzo selektywna i ograniczona – świat mangi jest przeogromny i nikt nie zdoła w pełni ogarnąć całości zagadnienia. Poza wymienionymi rozdziałami książka zawiera też Dodatek ze spisem muzeów poświęconych mandze oraz link do strony internetowej, pod którym można znaleźć więcej zagadnień i pomysłów o charakterze dydaktycznym, a także materiały do wykorzystania na zajęciach. 

Na koniec dodamy, że w pełni zdajemy sobie sprawę z niedostatków tej publikacji. Jej celem nie było przedstawienie wyczerpującego obrazu rozwoju mangi i jej oddziaływania społeczno-kulturowego. Już sama mnogość i różnorodność mang wymyka się wszelkim tego rodzaju próbom. Ponadto w naszym gwałtownie globalizującym się i digitalizującym świecie komiks japoński staje się coraz mniej przewidywalny, a coraz bardziej zmienny. Poza Japonią fani mangi z całego świata nadają temu medium wieloznaczeniowe sensy i przeobrażają je w ich własnych kontekstach. Od niedawna niektórzy autorzy niejapońscy publikują swoje japońskojęzyczne mangi w japońskich czasopismach z mangą, są też mangacy japońscy mieszkający w Japonii, których prace drukują amerykańscy wydawcy komiksów. Choć czasami wspominamy o takich przypadkach, to jednak zachodzące od niedawna przeobrażenia mangi poza Japonią wykraczają poza zakres tej książki. Nie mogliśmy się też odnieść do żadnych przykładów zmian w mangach internetowych/cyfrowych, stanowiących coraz istotniejszą część produkcji, dystrybucji i konsumpcji mangi. Niektórym spośród takich mang internetowych towarzyszą dźwięk, głos i/lub obraz animowany, co radykalnie przeobraża zasadnicze pojęcie mangi. Przyznajemy, że w naszej książce pominęliśmy te zagadnienia, pozostawiając je przyszłym badaniom i eksploracji. Manga. Przewodnik to przecież ogólny przegląd i wprowadzenie do badań nad mangą. Mamy jednak nadzieję, że czytelnicy uznają tę książkę za przydatną i stymulującą intelektualnie. Stanowi ona zaproszenie skierowane do naukowców, badaczy, bibliotekarzy, studentów, czytelników i fanów – ma ich zachęcić do włączenia się w toczące się dyskusje o mandze.

 * W Japonii nowożytność jest liczona od ery Meiji (przyp. red. meryt.).