1. Wprowadzenie  13
1.1. Prawo wyższe, konstytucjonalizm, rządy prawa  13
1.2. Początki zachodniej tradycji rządów prawa wyższego 33

2. Konstytucjonalizm starożytnego Izraela  37
2.1. Yahveh Izraela, koniec fatalizmu historycznego i zakaz idolatrii władzy politycznej  37
2.1.1. Nadanie Prawa i Przymierze z Bogiem Będącym  37
2.1.2. Starożytne kontrakty a Prawo Mojżeszowe  39
2.2. Biblia a realia monarchii Izraela   42
2.2.1. Prawo Yahveh a problem praktyki ustrojowej  42
2.2.2. Sankcja religijna a państwo Izraelitów  44
2.2.3. Lud Prawa i Świątyni  45
2.3. Prorocy, wyzwania idolatrii a legitymowana wspólnota Izraela  51
2.4. Koniec amoralnej tyranii kosmosu i amoralnej tyranii politycznej  58
2.4.1. Religia Izraela a podmiotowość polityczna ludu  58
2.4.2. Krach struktur doczesnych Izraela i uratowanie depozytu Prawa i Objawienia  63
2.5. Stworzenie, normatywna pustka natury a koniec idolatrii władzy politycznej  70

3. Konstytucjonalizm starożytnej Grecji  77
3.1. Grecka paideia a świat polityczny jako świat wspólnoty moralnej  77
3.2. Grecki nomos – jego cechy i przemiany  81
3.3. Antygona, nomoi a grecka koncepcja kosmologiczna  85
3.4. Odrzucenie prawomocności natury a uniwersalistyczny porządek moralny 93
3.5. Ustrój polityczny, prawo wyższe i jego antydespotyczna rola  96
3.5.1. Reformy Solona, eunomia i wprowadzenie formalnej równości w prawie 96
3.5.2. Izonomia jako gwarancja równowagi prawnej i politycznej  103
3.5.3. Demokracja a cnota obywatelska  107
3.6. Instytucjonalne zabezpieczenia demokracji jako wspólnoty politycznej  112
3.6.1. Trybunał Ludowy i specyfi ka sporów sądowych elit ateńskich  112
3.6.2. Nomos a psephisma  115
3.6.3. Graphe paranomon  117
3.7. Demokracja ateńska i „dobry” ustrój polis – Arystoteles  121
3.8. Zmierzch myśli greckiej, hellenizm i konsekwencje ustrojowe myśli poarystotelesowskiej  136
3.9. Znaczenie konstytucjonalizmu starożytnej Grecji  140

4. Konstytucjonalizm starożytnego Rzymu  145
4.1. Państwo rzymskie i jego wkład w myśl nad prawem wyższym  145
4.2. Od prawa religijnego fas do ius i lex. Stoicy a prawo naturalne  146
4.3. Cyceron o prawie naturalnym i prawie państwa. Cyceron a Arystoteles  151
4.4. Ius civile, ius gentium a poszukiwanie rozumu uniwersalnego  158
4.5. Procedury kontroli treści prawa w dobie Republiki Rzymskiej  161
4.6. Dominat, Kodeks Justyniana a kwestia związania imperatora prawem  164
4.7. Specyfika reskryptów cesarskich jako prawa wiążącego najwyższego prawodawcę  166

5. Konstytucjonalizm średniowiecza – Christianitas  169
5.1. Chrześcijańska paideia  169
5.2. Zwyczaj jako zastane prawo wyższe  173
5.3. Chrześcijański Logos-Chrystus, sumienie ludzkie a wtórny charakter władzy politycznej  175
5.4. Państwo Boże św. Augustyna, sacrum i profanum a dychotomia między religią a polityką  180
5.5. Charakter prawa naturalnego średniowiecza  204
5.6. Średniowieczna władza monarsza i jej ograniczenia, powstanie „uczonej konstytucji” ius commune  207
5.7. Prawo naturalne a granice legitymowanej władzy  219
5.8. Święty Tomasz z Akwinu  230
5.9. „Sieciowość” Christianitas a strukturalne ograniczenia władzy politycznej  237
5.9.1. Idea frankońskiej monarchii chrześcijańskiej, jej obalenie w okresie sporu o inwestyturę a rządy prawa konkordatu wormackiego  237
5.9.2. Metoda scholastyczna  245
5.9.3. Istota władzy feudalnej a prawa osobiste jednostki  248

6. Konstytucjonalizm common law  257
6.1. Prawa średniowiecznej Anglii, ich specyfi ka i rola sądów common law  257
6.2. Lex terrae a problem legitymacji władzy królewskiej po 1066 r.  258
6.3. Jurysdykcja królewska i system rytów (writs)  259
6.4. Sądy monarsze – common law jako źródło prawa Anglii  260
6.5. Lex terrae jako ograniczenie władzy królewskiej  262
6.6. Inns of Court jako zaczątek artifi cial reason  267
6.7. Jurysdykcje konkurencyjne dla sądów common law: sądy koncyliarne, prerogatywy i sądy equity  269
6.8. Prawodawstwo Parlamentu a suwerenny „rozum prawniczy” common law  270
6.8.1. Statuty i uznaniowa metoda wykładni  271
6.8.2. Interpretacja słusznościowa  273
6.8.3. Orzekanie contra legem i desuetudo ustaw  275
6.8.4. Doktryna niezależności sądów królewskich a władza monarchy  275
6.8.5. „Rozum” w orzeczeniach sądów monarszych  277
6.8.6. Proces Thomasa More’a a obrona „sieciowego” charakteru władzy  281
6.8.7. „Rozum” u Fortescue, Saint Germaina i Plowdena  284

7. Konstytucjonalizm nowożytny – pierwszy etap rozwoju – Anglia  289
7.1. Nowożytna polityka, doktryna suwerenności monistycznej a ustrój zrównoważony  289
7.1.1. Jean Bodin a kontynuacja tradycji średniowiecznej  289
7.1.2. Zmiana paradygmatu i intelektualne zerwanie z dziedzictwem Christianitas. Nowoczesność a polityka  293
7.1.3. Machiavelli i Kartezjusz  296
7.1.4. Człowiek i państwo bez Boga i chrześcijaństwa według Tomasza Hobbesa  300
7.1.5. John Locke i próba zbudowania via media liberalizmu  304
7.1.6. Totalitarna destrukcja i utopia „stanu natury” Rousseau  305
7.2. Suwerenność, zrównoważona konstytucja i sądy królewskie  313
7.2.1. „Starożytna konstytucja” Anglii i jej ewolucja  314
7.2.2. Narodziny nowoczesnej idei suwerenności a słabość koncepcji ustroju zrównoważonego w czasach Tudorów i Stuartów  316
7.2.3. Poszukiwanie nowych rozwiązań ustrojowych. Wolność a własność w systemie common law  322
7.2.4. Suwerenność, rządy suwerennego prawa a sądy common law w ramach ustroju zrównoważonego  325
7.3. Suwerenność woli politycznej czy suwerenność prawa? Parlament, monarcha i sądy królewskie w Anglii przed rewolucją 1640–1660  335
7.3.1. Parlament jako źródło niepodzielnej suwerenności, spory z sądami common law a balanced constitution  335
7.3.2. Spory króla z sądami common law w kontekście balanced constitution  340
7.3.3. Poglądy Edwarda Coke’a na rolę judykatury a źródła nowoczesnego konstytucjonalizmu  345
7.4. „Rozum prawniczy” common law i „starożytna konstytucja” Anglii jako formy prawa wyższego  349
7.4.1. Rozum prawniczy – artifi cial reason i dorobek Edwarda Coke’a  349
7.4.2. Coke a konstytucjonalizacja common law  355
7.4.3. Wiara w „pradawność” common law a szczególna pozycja sędziów monarszych jako gwarantów ustroju Anglii i praw Anglików  358
7.5. Konstytucyjne znaczenie precedensu w sprawie doktora Bonhama  362
7.5.1. Rozumowanie i argumentacja Coke’a w sprawie Bonhama  362
7.5.2. Tradycja i nowoczesność w rozumowaniu Coke’a  368
7.5.3. Ewolucja poglądów Coke’a odnośnie do Parlamentu i roli sądów królewskich  373
7.5.4. Poglądy sądów królewskich wobec konkurencyjnych dla „starożytnej Konstytucji” roszczeń o suwerenność  376
7.5.5. Wkład Coke’a w naukę i praktykę konstytucjonalizmu  378
7.6. Wpływ sprawy doktora Bonhama na angielskie orzecznictwo i poglądy prawne XVII–XVIII w.  383
7.6.1. Kontynuacja i porzucenie ratio decidendi sprawy Bonhama w Anglii XVII w.  383
7.6.2. Odpowiedzialność Parlamentu w świetle myśli prawno-politycznej epoki rewolucji angielskich  390
7.6.3. Teorie odpowiedzialności Parlamentu  393
7.6.4. Myśl Matthew Hale’a i jego polemika z Hobbesem  397
7.6.5. John Locke i odpowiedzialność Parlamentu  400
7.6.6. Problem supremacji i odpowiedzialności Parlamentu w osiemnastowiecznej Anglii  402
7.6.7. William Blackstone a suwerenna władza Parlamentu angielskiego  404
7.6.8. Wigowie, despotia większości parlamentarnej a prawa mniejszości  410

8. Konstytucjonalizm nowożytny – drugi etap rozwoju. Kolonie amerykańskie  413
8.1. Amerykańska droga do nowoczesnego konstytucjonalizmu – geneza sądownictwa konstytucyjnego w koloniach za Atlantykiem  413
8.2. Tajna Rada jako organ kontroli prawodawstwa i orzecznictwa kolonii  414
8.3. Precedensowe orzeczenia sądów kolonialnych i ich konsekwencje  417
8.4. Kontrowersje wokół prawa kolonialnego i jego kontroli  419
8.5. Sądowa kontrola konstytucyjna prawodawstwa kolonialnego  422
8.6. Nieformalna kontrola prawa przez opinię publiczną  427
8.7. Konstytucyjne znaczenie kolonialnych ław przysięgłych  429
8.8. Specyficzny charakter ław przysięgłych w Ameryce  432
8.9. Amerykańscy prawnicy, sądy, czas supremacji władzy ustawodawczej  437
8.10. Spory co do kontroli prawa przez sądy i opinia Jamesa Otisa Jr.  438
8.11. Precedensy sugerujące odwoływanie się do judicial review sprzed 1776 r. i bezpośredni intelektualny impuls tej instytucji  444

9. Konstytucjonalizm nowożytny – trzeci etap rozwoju: Stany Zjednoczone  451
9.1. Deklaracja Niepodległości – prawa naturalne, religia i kultura jako klucze interpretacyjne amerykańskiego porządku konstytucyjnego  451
9.1.1. Deklaracja Niepodległości, kultura common law, bill of equity  451
9.1.2. Oświecenie amerykańskie, Deklaracja Niepodległości a świadomość religijna  463
9.2. Konstytucjonalizm a dyktatura większości ustawodawczej – lata 1776–1787  479
9.2.1. Zgoda powszechna, świadomość rozproszonej suwerenności a konstytucja spisana – ograniczenie władzy ustawodawczej  480
9.2.2. Alternatywny wobec judicial review organ kontroli – Rada Cenzorów  489
9.2.3. Praktyczna ocena Rady Cenzorów  491
9.2.4. Sporadyczne zastosowanie judicial review w stanach do momentu uchwalenia konstytucji federalnej  492
9.2.5. Próby teoretycznego uzasadnienia sądowej kontroli konstytucyjności prawa  504
9.3. Konwencja fi ladelfi jska, Konstytucja z 1787 r. i poszukiwanie sądownie chronionego prawa podstawowego  506
9.3.1. Koncepcja Rady Zmian – izba rozwagi czy organ kontroli?  507
9.3.2. Powody odrzucenia projektów powołania Rady Zmian  513
9.3.3. Konstytucja z 1787 r. a sądowa kontrola konstytucyjności  515
9.3.4. Aleksander Hamilton i James Madison: sądownictwo federalne a kontrola konstytucyjności ustaw Kongresu  520
9.3.5. Judiciary Act z 1789 r. a sądowa kontrola konstytucyjności ustaw Kongresu  523
9.3.6. Czym jest konstytucja? Istota aktu konsytucyjnego  526
9.3.7. Antyfederaliści i ich obawy przed nową władzą arbitralną, zalążki judicial activism  530
9.3.8. Alexander Hamilton i Konstytucja z 1787 r. jako fundament tworzenia federalnego imperium indywidualnych interesów  536
9.3.9. Poglądy „Brutusa” na naturę proponowanej konstytucji: rozważania o istocie umowy społecznej i reprezentacji  541
9.3.10. Problem reprezentacji i konsolidacji – Madison a „Brutus”  548
9.4. Geneza i rola federalnej Karty Praw 552
9.4.1. Kontekst dziejowy i intelektualny  552
9.4.2. Zarzuty antyfederalistów i zagrożenie wolności indywidualnej  555
9.4.3. Karta Praw jako instrument ochrony przed ustrojem arbitralnym  557
9.5. Konstytucjonalizm a IX poprawka: prawa „niewymienione” jako ochrona przed arbitralnością władzy, prawa naturalne a prawo pozytywne konstytucji 564
9.5.1. Złamanie jednolitości aktu konstytucyjnego jako prawa pozytywnego  564
9.5.2. Common law i purytanizm jako źródła konstytucjonalizmu amerykańskiego  568
9.5.3. Prawa naturalne jako źródło amerykańskiej religii obywatelskiej  572
9.5.4. IX poprawka a władza sądownicza  574
9.5.5. Czym jest konstytucja i kto jest uprawniony do jej interpretacji?  579
9.5.6. Treść praw „niewyliczonych” z IX poprawki  581
9.5.7. Liberalizm i ochronna aktywność władzy państwowej w świetle konstytucji  585
9.6. Konstytucjonalizm amerykański, zasada rządów prawa wyższego i sądowa kontrola konstytucyjności prawa  592
9.6.1. Konstytucja jako trwały mechanizm ochronny  592
9.6.2. Sąd jako arbiter i źródło uzupełnień prawa pozytywnego konstytucji a internalizacja prawa konstytucyjnego w społeczeństwie amerykańskim  594

10. Konstytucjonalizm, nowoczesna koncepcja praw podmiotowych a drugi etap nowoczesności – epilog  605
10.1. Pozytywna forma, filozoficzna treść praw podmiotowych i nowa metafizyka  605
10.2. Liberalne prawa naturalne i autokreacja „ja”  615
10.3. Konstytucjonalizm liberalny i jego zasadnicza odmienność od konstytucjonalizmu chrześcijańskiego  623
10.4. Błędne orędzie liberalnego „wyzwolenia”  631
10.5. Odrzucenie obiektywnej moralności i jej liberalne surogaty  644

Bibliografia  669